ANALISIS SEMANTIK NAMA SUKET WONTEN ING DESA GROGOL PALIYAN GUNUNGKIDUL

E-JOURNAL SKRIPSI

dening

Sumaryoto

NIM 09205244042

PROGRAM STUDI PENDIDIKAN BAHASA JAWA

FAKULTAS BAHASA DAN SENI

UNIVERSITAS NEGERI YOGYAKARTA

2014

A.    PURWAKA

Suket inggih menika salah satunggal jinising tetuwuhan ingkang  saged gesang wonten ing sawah saha pategalan. Kahanan menika mratandhakaken menawi suket menika gampil gesang. Kawontenan kasebat ugi ndayani kathahipun jinis suket. Masarakat jawa ingkang remen ngatosaken samubarang bab kanyata ugi paring tenger suket kanthi paring nama ingkang mligi dhumateng suket, ananging kanthi ewah gingsiring jaman kanyata suket menika awis-awis dipungatosaken. Nama suket wonten ing masarakat Jawi wonten ing jaman samenika sampun awis-awis malih dipunrembag, menika awit para masarakat samenika langkung menggalih babagan paedah saha kapitunanipun suket tinimbang namanipun. Kanthi kawontenan menika ndayani nama suket awis-awis dipunwastani.

Kahanan wonten ing nginggil ndayani nama suket ingkang sampun dangu ngrembaka wonten ing masarakat Jawi menika saya dangu saya ical. Icalipun basa menika wiwit saking boten dipunmangertosi tegesipun nama dumugi icalipun nama kanthi permanen. Kanthi icalipun nama suket saking basa menika ugi mratelakaken ilangipun kabudayan. Saged kawastanan ilanging kabudayan amargi basa menika perangan saking kabudayan.

Nama-nama suket menika ingkang gadhah nama mligi saha teges menika kanyata narik kawigaten supados dipuntliti. Ndhudhah nama saha teges menika kanthi cara analisis semantik inggih menika salah satunggal cara wigati ingkang saged dipunlampahi. Cara menika kaajab ndayani lestantunipun basa mliginipun bab nama suket wonten ing tembe mburinipun.

Wondene nama suket saha tegesipun wonten ing beda papan kadang kala beda. Boten mokal bilih nama menika namung wonten ing papan tertemtu mawon kamangka wonten ing papan sanes wonten suket ingkang wujudipun sami. Kanthi menika saged ugi wonten ing desa Grogol, wonten suket ingkang sajatinipun sami nanging beda namanipun. Kadadosan ugi bilih wonten setuggal suket ingkang gadhah nama langkung saking setunggal.

Masarakat desa Grogol ugi gadhah padamelan mayoritas tani ingkang ndayani kathah masarakat ingkang tasih nengeri nama suket. Nama suket ingkang ngrembaka menika dereng gadhah cara negesi kanthi cetha pramila panaliten menika badhe ngudhari cara negesi ingkang cetha supados pikanthuk teges ingkang gumathok.

B.     GEGARAN TEORI

Semantik inggih menika ngelmu ingkang nyinau babagan lambang-lambang utawi tanda-tanda ingkang nuduhaken makna, sambung rapetipun makna setunggal lan sanesipun, saha pengaruhipun dhumateng manungsa. Mula saking menika semantik ngemot bab tegesing tembung, ngrembakanipun saha ewah gingsiripun (Tarigan, 1985: 7).

Gayut kaliyan semantik ingkang nyinau bab teges. Teges wonten ing padintenan ngemot babagan bab utawi konteks pangangge. Tembung makna asring dipunanggep sami pangertosanipun kaliyan teges, pamanggih, penggalih, utawi wos (Suwandi, 2008: 43). Teges leksikal ugi kasebat teges ingkang saestunipun, inggih menika makna ingkang jumbuh kaliyan paningalan, pramila napa wontenipun, utawi makna ingkang wonten ing kamus (Chaer, 2009: 60). Teges kiyambak kanyata sesambungan antawis tembung setunggal lan sanesipun ingkang kasebat medan leksikal.

Medan leksikal (lexical Field) dipundamel saking saperangan satuan leksikal ingkang sesambungan antawisipun setunggal lan setunggalipun Lehrer lumantar (Wedhawati, 2000: 260). kangge nemtokaken identitas medan leksikal dipunprelokaken analisis komponen makna. Analisis menika dipunlampahi kanthi milah-milah komponen makna satuan leksikal ingkang dipunanggep adamel medan leksikal. Tuladhanipun satuan leksikal peksi, ayam, bebek dipunpanggihaken komponen wulu, swiwi, cucuk, saged mabur, saged renang (Wedhawati 2000: 261-262). Wontenipun komponen makna menika saged ndayani negesi tembung dados gampil. Gampiling negesi tembung menika awit komponen makna menika saged dipunginakaken minangka dhasaring negesi tembung.

C.    CARA PANALITEN

Panaliten kanthi irah-irahan kajian Analsis Semantik nama suket wonten ing desa Grogol, Paliyan, Gunungkidul menika kalebet wonten ing panaliten diskriptif. Panaliten menika gadhah ancas ngandharaken nama, makna, saha kagunan suket wonten ing desa Grogol, Paliyan, Gunungkidul kathi napa wontenipun jumbuh kados andharan wonten ing nginggil. Panaliten menika ginakaken data panaliten awujud nama suket, wujudipun suket saha paedahipun wonten ing desa Grogol, Paliyan Gunungkidul. Data wonten ing panaliten menika dipunpanggihaken saking informan. Sumber data panaliten wonten ing panaliten inggih menika awujud kertu data, gambar suket,  daftar asiling wawancara.

Cara ingkang kaginakaken adedhasar kawontenan narasumber wonten ing desa Grogol, Paliyan Gunungkidul. Cara ingkang kaginakaken inggih menika, Observasi, wawancara (pirembagan), saha dokumentasi.

Cara analisis wonten ing analisis menika ginakaken analisis komponensial. Analisis komponensial kalampahan adedhesar bilih tembung ngandut kesatuan makna ingkang gadhah sistem ingkang saged dipunandharaken titikan bedanipun, inggih menika komponen ingkang kontras kaliyan komponen sanesipun, fungsinipun kangge bedakaken teges setunggal lan sanesipun (Wedhawati wonten ing Widyaparwa No.31, 1987: 17)

Panaliten menika ginakaken validitas trianggulasi sumber. Trianggulasi sumber kalampahan kanthi bandingaken data saking informan. Cara menika ndayani asiling panaliten kawastanan sah. Validitas salajengipun ingkang kaginakaken inggih menika validitas semantik. Validitas semantik gadhah ancas ningali dumugi pundi data saged saged dipuntegesi jumbuh kaliyan konteks basa, dipunprelokaken minangka satuan ingkang ngemot susunan internal ingkang gadhah teges. Panaliten menika samangkih mawi semantik logika sanes semantik lingual.

Reliabilitas wonten ing panaliten menika kalampahan kanthi cara nyuwun pirsa dhumateng informan sanes ngantos ndayani asiling panaliten ingkang tetap. Panaliti ugi ngambali anggenipun naliti kanthi makaping-kaping. Sasanesipun menika kangge jaga reliabilitas dipunlampahi ugi kanthi cara konsultasi ahli.

D.    ASILING PANALITEN

            Panaliten bab analisis nama suket menika dipunlampahi wonten ing desa Grogol kecamatan Paliyan kabupaten Gunungkidul. Asiling panaliten menika awujud data jinising suket wonten ing desa Grogol kecamatan Paliyan kabupaten Gunungkidul, diskripsi makna leksikal saha paedahipun.

Nama-nama menika antawisipun: Alang-alang, Apa-apa, mBakoan, Blembem/ Blemben, Cikalan, Dangon, Dranjangan, Gajahan, Genjahan, Gewor, Grinting,  Iles-iles, Kalanjana, Kalamenta, Kapukan, Katemas, Krokot, Kerok Bathok, Krambilan, Lamuran, Lancuran, Larasetu, Legetan, Legetun, Lengis, Lempuyang, Lombokan, Lulangan, Mendhongan, Menga-mengo, Menyawun, Ongkereo, Patikan, Rambutan, Reketek, Ranggitan,  Remakan, Sriwit, Suket Ijo, Sundel mbedhel, Susuh emprit, Tadhah udan, Tali wuyung, Teki, Tuton, Waderan, Wudelan.   

                Saking 47 jinis suket wonten ing Desaa Grogol, caranipun maringi nama saged ugi katitik saking paedah, emper-emperan, saha sipat ingkang mligi. Wondene  paedah suket mawarna-warna. Paedahin suket antawisipun kangge pakan raja kaya, kangge jampi, kangge sarana tolak bala, wot siti saha tetedhan. Saking mawarna-warna Paedahipun kala wau wonten ing desa Grogol, Paliyan, Gunungkidul kantun Paedah kangge pakan raja kaya saha wot siti mawon ingkang asring kaginakaken. Paedah minangka tetamba, sarana tolak bala, saha tetedhan sampun awis-awis kapanggihaken. 

E.     DUDUTAN

Saking asiling panaliten menika dipunmangertosi 47 jinis nama-nama suket wonten ing desa Grogol, Paliyan, kabupaten Gunungkidul.

Nama Suket wonten ing desa Grogol saged dipuntegesi kanthi makna leksikal. Makna leksikal menika kandharaken kanthi cara analisis komponensial. Analisis komponensial menika kapilih awit kanggep jumbuh saha ngampilaken anggenipun negesi. Wondene asiling makna leksikal saged karumusaken kanthi, araning suket dipunlajengaken komponen saha paedah.

Paedah suket wonten ing desa Grogol, Paliyan, Gunungkidul wonten warni-warni cacahipun. Paedah ingkang paling umum inggih menika kangge pakan raja kaya. Paedah sanesipun suket saged dipunginakaken kangge wot, payon, tetamba, sarana tolak bala saha kangge dedhaharan.

KAPUSTAKAN

Chaer, Abdul. 2009. Pengantar Semantik Bahasa Indonesia.Jakarta: Rineka Cipta.

Suwandi, Sarwiji. 2008. Semantik Pengantar Kajian Makna. Yogyakarta: Media Perkasa.

Tarigan, Henry Guntur. 1985. Pengajaran Semantik. Bandung: Angkasa.

Wedhawati. 2000. Analisis Komponensial dan Struktuk Medan Leksikal Verbal Indonesia yang Berkomponen Makna (+Tutur +Mitra Wicara-Serius). Pereksa Bahasa Hlm 259-289. Yogyakarta: Balai Bahasa.

Wedhawati. 1987. Analisis Semantik Kata Kerja Bahasa Jawa Tipe Nggawa. Widyaparwa nomor 31 Hal 17-31. Yogyakarta: Balai Penelitian Bahasa.